Cyfryzacja systemu ochrony zdrowia obejmuje obecnie zarówno sposób prowadzenia dokumentacji, jak i wybrane formy kontaktu pomiędzy pacjentem a lekarzem. Jednym z rezultatów tych zmian jest możliwość przeprowadzania konsultacji medycznych na odległość. W zależności od okoliczności oraz oceny lekarza podczas takiego kontaktu może zostać omówiony dalszy sposób postępowania, a w uzasadnionych przypadkach wystawiona e-recepta, e-skierowanie lub elektroniczne zwolnienie lekarskie.
Rozwiązania określane potocznie jako e-recepta online czy L4 online są związane z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych w procesie udzielania świadczeń zdrowotnych. Sam fakt prowadzenia konsultacji przez internet lub telefon nie oznacza jednak, że dokument zostanie wystawiony. Podstawowe znaczenie ma sytuacja zdrowotna konkretnej osoby oraz możliwość jej wystarczającej oceny na podstawie dostępnych informacji.
Wprowadzenie dokumentacji elektronicznej zmieniło przede wszystkim techniczną stronę funkcjonowania ochrony zdrowia. Dane mogą być zapisywane i przekazywane pomiędzy odpowiednimi systemami bez konieczności każdorazowego posługiwania się dokumentami papierowymi. Nie oznacza to jednak odejścia od zasad dotyczących kwalifikacji medycznej. Niezależnie od sposobu komunikacji decyzje dotyczące leczenia oraz wystawienia dokumentów powinny mieć uzasadnienie wynikające ze stanu zdrowia pacjenta.
Teleporada a ocena aktualnego stanu zdrowia
Konsultacja realizowana na odległość może przyjmować różne formy. W zależności od stosowanych rozwiązań technicznych kontakt z lekarzem może odbywać się poprzez rozmowę telefoniczną, wideopołączenie albo system umożliwiający wcześniejsze przekazanie określonych informacji.
Istotnym elementem każdej konsultacji jest wywiad medyczny. Pozwala on zebrać dane dotyczące aktualnych dolegliwości oraz innych okoliczności mogących mieć znaczenie dla dalszego postępowania.
W zależności od charakteru problemu lekarz może uwzględnić między innymi:
- opis zgłaszanych objawów,
- czas pojawienia się dolegliwości,
- zmiany nasilenia objawów w czasie,
- wcześniej rozpoznane choroby,
- stosowane obecnie leki,
- informacje o alergiach i nietolerancjach,
- dostępne wyniki badań,
- historię wcześniejszego leczenia.
Znaczenie poszczególnych informacji zależy od konkretnej sytuacji. Innego zakresu danych może wymagać ocena potrzeby kontynuacji wcześniej prowadzonego leczenia, a innego konsultacja dotycząca nowych objawów, które nie były dotychczas diagnozowane.
Forma zdalna może również wiązać się z ograniczeniami. Lekarz podczas rozmowy telefonicznej lub kontaktu internetowego nie ma takich samych możliwości przeprowadzenia badania jak w gabinecie. Z tego względu część problemów zdrowotnych może wymagać osobistego zgłoszenia się do placówki.
Wizyta stacjonarna może być konieczna między innymi wtedy, gdy potrzebne jest przeprowadzenie badania fizykalnego, wykonanie dodatkowej diagnostyki lub bezpośrednia ocena określonych objawów. W takich przypadkach teleporada może służyć do zebrania wstępnych informacji, natomiast dalszy etap postępowania odbywa się już w tradycyjnej formie.
Nie można więc przyjąć jednej zasady określającej, które konsultacje zawsze mogą być przeprowadzane online. Decydujące znaczenie mają charakter zgłoszenia, dostępne informacje oraz możliwość dokonania przez lekarza wystarczającej oceny sytuacji.
Jak funkcjonują e-recepty i elektroniczne zwolnienia lekarskie?
Elektroniczne dokumenty medyczne stanowią jeden z najbardziej zauważalnych elementów cyfryzacji ochrony zdrowia. Ich podstawową cechą jest możliwość funkcjonowania w systemach informatycznych bez konieczności wydawania pacjentowi tradycyjnego papierowego dokumentu.
E-recepta jest przykładem rozwiązania, w którym informacje dotyczące przepisanego leczenia są zapisywane elektronicznie. Pacjent otrzymuje dane pozwalające na realizację recepty zgodnie z zasadami obowiązującymi w systemie.
Wystawienie e-recepty powinno być poprzedzone oceną medyczną. W zależności od sytuacji może ona obejmować analizę aktualnych objawów, informacji dotyczących wcześniejszego leczenia oraz innych danych istotnych z punktu widzenia zastosowania określonego produktu leczniczego.
Szczególne znaczenie może mieć to w przypadku:
- rozpoczynania nowego leczenia,
- zmiany stosowanego dotychczas preparatu,
- występowania działań niepożądanych,
- możliwości wystąpienia interakcji pomiędzy lekami,
- istnienia przeciwwskazań do określonej terapii,
- kontynuowania leczenia wymagającego okresowej kontroli.
Określenie „e-recepta online” odnosi się zazwyczaj do sytuacji, w której kontakt poprzedzający decyzję lekarza odbywa się zdalnie. Elektroniczna forma samej recepty jest natomiast elementem systemu dokumentacji i nie zależy wyłącznie od tego, czy konsultacja odbyła się w gabinecie, czy na odległość.
Podobna sytuacja dotyczy zwolnień lekarskich. Elektroniczne zaświadczenie o czasowej niezdolności do pracy, czyli e-ZLA, jest dokumentem funkcjonującym w systemie cyfrowym. Potoczne określenie „L4 online” stosowane jest natomiast najczęściej w odniesieniu do zwolnienia wystawionego po konsultacji przeprowadzonej na odległość.
Decyzja o wystawieniu takiego dokumentu wymaga oceny stanu zdrowia. Lekarz powinien ustalić, czy istnieją przesłanki wskazujące na czasową niezdolność do wykonywania pracy oraz jaki okres powinien obejmować dokument.
W praktyce znaczenie może mieć nie tylko rodzaj występujących dolegliwości, ale również ich nasilenie i wpływ na codzienne funkcjonowanie. Charakter wykonywanej pracy także może być istotnym elementem oceny, ponieważ ten sam problem zdrowotny może w odmienny sposób wpływać na możliwość wykonywania różnych obowiązków zawodowych.
Cyfrowy system przekazywania informacji ogranicza konieczność samodzielnego dostarczania części dokumentów do poszczególnych instytucji. Jest to jednak przede wszystkim zmiana dotycząca obiegu danych. Zasady oceny medycznej pozostają odrębnym elementem całego procesu.
Cyfrowa i stacjonarna opieka medyczna jako uzupełniające się rozwiązania
Rozwój telemedycyny nie oznacza stopniowego zanikania tradycyjnych wizyt lekarskich. Obie formy kontaktu mogą funkcjonować równolegle, ponieważ odpowiadają na różne potrzeby związane z diagnostyką i leczeniem.
W przypadku części spraw medycznych podstawowym elementem konsultacji jest zebranie informacji i analiza dostępnej dokumentacji. W innych sytuacjach konieczne jest przeprowadzenie bezpośredniego badania, którego nie można zastąpić rozmową telefoniczną ani formularzem internetowym.
Do działań wymagających bezpośredniego kontaktu z placówką mogą należeć między innymi:
- badanie fizykalne wymagające obecności pacjenta,
- pobranie materiału do badań laboratoryjnych,
- wykonanie badań obrazowych,
- przeprowadzenie określonych procedur medycznych,
- diagnostyka wymagająca wykorzystania specjalistycznego sprzętu,
- interwencja w przypadku stanów wymagających pilnej pomocy.
Z tego względu telemedycyna pełni przede wszystkim funkcję uzupełniającą. Jej zastosowanie zależy od tego, czy charakter konkretnej sprawy pozwala na przeprowadzenie konsultacji bez osobistego kontaktu.
Istotnym aspektem cyfryzacji pozostaje również elektroniczne gromadzenie informacji. Dostęp do odpowiedniej dokumentacji może mieć znaczenie dla zachowania ciągłości leczenia, szczególnie gdy pacjent korzysta z różnych placówek lub konsultuje się z kilkoma specjalistami.
Jednocześnie przetwarzanie danych dotyczących zdrowia wymaga stosowania odpowiednich zabezpieczeń. Informacje medyczne należą do danych wymagających szczególnej ochrony, dlatego dostęp do nich powinien odbywać się zgodnie z obowiązującymi zasadami i przysługiwać wyłącznie uprawnionym podmiotom.
Cyfryzacja wpływa również na rolę samego pacjenta w obiegu dokumentacji. W tradycyjnym modelu część dokumentów musiała być odbierana w placówce i następnie przekazywana do kolejnych instytucji. Systemy elektroniczne pozwalają ograniczyć udział pacjenta w niektórych czynnościach administracyjnych.
Nie oznacza to jednak, że cały proces leczenia może zostać przeniesiony do internetu. Możliwości technologiczne są tylko jednym z czynników decydujących o sposobie realizacji świadczenia. Drugim pozostaje charakter problemu zdrowotnego oraz zakres informacji potrzebnych do jego prawidłowej oceny.
W praktyce można więc mówić o modelu łączącym dwa sposoby funkcjonowania opieki zdrowotnej. Pierwszy obejmuje działania możliwe do przeprowadzenia z wykorzystaniem komunikacji elektronicznej, natomiast drugi dotyczy świadczeń wymagających bezpośredniego kontaktu z personelem medycznym.
E-recepta, L4 online czy e-skierowanie są elementami tego samego procesu cyfryzacji, ale każdy z tych dokumentów pełni inną funkcję. Ich wspólną cechą pozostaje elektroniczny sposób zapisywania i przekazywania danych. Sam dokument jest jednak końcowym rezultatem określonego procesu, a nie jego punktem wyjścia.
Najpierw konieczne jest zgromadzenie informacji pozwalających na ocenę konkretnej sytuacji. Dopiero na tej podstawie może zostać podjęta decyzja dotycząca dalszego postępowania. Jeżeli informacje przekazane podczas konsultacji zdalnej są niewystarczające, lekarz może wskazać potrzebę przeprowadzenia dodatkowej diagnostyki lub bezpośredniego badania.
Telemedycyna zmienia zatem przede wszystkim organizację wybranych elementów opieki zdrowotnej. Umożliwia wykorzystanie komunikacji na odległość oraz elektronicznego obiegu dokumentacji tam, gdzie jest to możliwe z punktu widzenia charakteru świadczenia. Nie znosi jednak potrzeby indywidualnej oceny medycznej ani roli tradycyjnych placówek w diagnostyce i leczeniu.